Linh Van's garden

Điều này nghe chừng mâu thuẫn với một quan niệm cho rằng những câu thơ hay là những câu thơ khiến người ta nhớ. Nếu thế, đó là “nhung nhớ” chứ không phải là “ghi nhớ”.

Thỉnh thoảng, tôi nhớ một vài câu thơ. Đúng ra là cảm giác thèm đọc lại một vài câu thơ hay. Tôi cố hình dung trong đầu mình chúng như thế nào. Một đôi câu tôi nhớ chính xác. Một đôi câu tôi quên hẳn, chỉ nhớ mang mang rằng chúng hay, rất hay. Một đôi câu tôi nghĩ mình nhớ trọn vẹn, cho đến khi đối chiếu lại văn bản thì hoá ra đó là một phiên bản do chính trí não của tôi tự làm ra. Khá buồn cười vì bây giờ nó trông như một con tàu đã nhổ neo và trôi đi rất xa từ cái bến ban đầu của bản gốc ấy: một bài thơ mới ra đời, bằng nỗi nhung nhớ của tâm hồn cộng hưởng với sự lãng quên của trí óc.

Không phải tất cả nhưng hầu hết những câu thơ mà chúng ta nhớ được chính xác văn bản là những câu thơ có vần điệu. Đó là một thứ kỹ thuật ra đời từ đòi hỏi của lịch sử thơ ca: thuở chưa có một phương tiện nào để ghi chép và thơ nghĩa là epic poetry-sử thi. Dù nhân loại chưa tìm ra kỹ thuật gieo vần vào lúc ấy, Iliad của Homer đã bắt đầu từ thứ sơ khai nhất là nhịp của âm tiết. Một âm dài sẽ được nối tiếp bằng hai âm ngắn hoặc hai âm dài, như thể nhịp bước chân của ông già mù trên mặt đất. Tay quờ quạng giữa thinh không nhưng chân bước có nhịp. Ở Việt Nam, ca dao sớm tìm ra hình thức không thể phù hợp hơn với nó: thể lục bát. Rất đơn giản mà hiệu quả bởi nó khiến người ta nhớ rất lâu những nội dung giản dị và mộc mạc.

Không phải tất cả nhưng hầu hết những câu thơ mà chúng ta không nhớ được chính xác là những câu thơ tự do, khi nhịp và vần được trả về cho lãnh địa chúng vốn phải thuộc về: nội tâm của nhà thơ, người làm ra chúng. Quả có hơi rùng rợn nếu ta yêu thích một ai đó đến mức thuộc nằm lòng nội tâm của người ấy. Dân gian gọi là “đi guốc trong bụng nhà người ta”. Ở đây là đi đến thuộc nằm lòng, thì hoặc là đi đi lại lại quá nhiều lần, hoặc là nội tâm kẻ ấy cực kỳ đơn giản.

Vần điệu tạo ra sự nhớ thì hẳn rồi, đó là nguyên do cho sự ra đời và là nhiệm vụ của chúng. Nhưng, tại sao thơ làm ra sự quên?

Rất nhiều thứ trên đời này làm ra sự nhớ. Chúng đòi hỏi ta phải nhớ, ít nhất là nhớ ở một cấp độ nào đó. Ở cấp cơ bản là bảng cửu chương, là các quy tắc tính toán. Xa hơn là chuyện đầu tư kinh doanh, chuyện của tư bản, bởi phải quan tâm đến các thì của thời gian, thứ đến lượt nó sẽ liên quan đến rất nhiều khái niệm khác như giá trị của tiền hay lập kế hoạch và dự toán. Tương tự, hôn nhân là thứ đòi hỏi phải nhớ khá nhiều. Trước tiên là nhớ được ngày cưới. Còn một trăm thứ khác phải nhớ, mà trong bối cảnh ở Việt Nam phải nhớ nhiều nhất là giờ đón con. Giữa cơn say sưa của một đồng nghiệp khi đang bàn về công việc, tôi nghe thấy chị hét lên: chết, đã đến giờ đón nó về. Và chị lao đi như một cơn gió, để lại tôi và các đồng nghiệp khác giữa nỗi hoang mang vô tận về trí nhớ và trách nhiệm của nhân sinh.

Thơ ở phía còn lại, nằm trong số ít những thứ làm ra sự quên, như tác dụng của ý tưởng trong công việc với chị đồng nghiệp nọ: chị nói say sưa quên cả thời gian cho đến khi trách nhiệm nhân sinh khiến chị sực nhớ ra. Thơ ở cùng phía với một vài, e hèm, chất kích thích, trong đó có rượu và tình yêu. Điều này không để biện minh cho trái tim thường dễ rung động của nhà thơ, hay thói say sưa của họ. Tôi từng thấy các hũ hèm và những kẻ yêu đến quên mình hết lần này sang lần khác, cứ mỗi lần sang trang họ lại quên sạch trang trước. Đúng ra họ là những bài thơ, chứ chưa chắc là nhà thơ. Một vài kẻ khác còn tìm đến những chất cấm mạnh hơn mong làm được thơ hay. Tôi chúc cho họ không thành công thì cũng thành nhân: không thành nhà thơ thì cũng thành bài thơ.

Thơ làm ra sự quên, trước hết là quên thời gian. Bởi thế, một lần nữa tôi khuyên các nhà thơ nên kết hôn với những người tốt nhất không biết làm thơ – hai người cùng quên thì tội nghiệp đứa nhỏ đứng chờ mãi trước cổng trường – nhưng biết tôn trọng và thông cảm cho những người làm thơ, và tuyệt đối nếu ai đó thực sự thấy mình là nhà thơ thì không nên kinh doanh, trước hết là trên chính tập thơ của mình. Lần nữa phải nhắc lại chứ không chính tôi cũng sẽ quên: tư bản làm ra sự nhớ.

Tôi đồ rằng quên được thời gian thì sẽ quên được nhiều thứ khác. Đó là lúc cảm giác của chúng ta lên tiếng. Trong một thoáng, chỉ còn lại nhà thơ và cái nhịp nội tại của họ. Nhịp đều đều của thời gian vật lý không chạm được đến vương quốc thần diệu kia. Bài thơ chán nhất là bài thơ có nhịp ngang bằng với nhịp của thời gian vật lý. Như thế cũng đồng nghĩa với việc không có nhịp.

Bởi những nhà thơ tài hoa đã cùng với thơ làm ra sự quên, người đọc thơ xin hãy đọc bằng sự ấy. Thứ chìa khoá vạn năng. Đọc bằng trực giác nên là thứ đến trước. Rồi hãy đọc bằng các giác quan. Sau hết mới là đọc bằng tấm màng lọc của nhận thức và trí nhớ, thứ sẽ kéo theo đánh giá và phê bình. Xin hãy thử. Bằng cách ấy, người đọc được phép bước vào thế giới của nhà thơ và sống trọn vẹn ở thì hiện tại. Trong một thoáng, thời gian quên họ và họ quên thời gian. Bài thơ đã làm ra nhà thơ cũng đang làm ra chúng ta, những người đọc. Trách nhiệm còn đó nghĩa vụ còn kia, nhưng đã lỡ bước vào, thì hãy đọc xong phút ấy yêu xong phút ấy say xong phút ấy, rồi bước ra mà tiếp tục đương đầu.

Nếu bạn nghĩ bài này cũng là một bài thơ, hãy nán lại thêm chút mà tận hưởng. Tôi muốn tiễn bạn bằng một “liều” thơ của Anne Carson. Dù Carson làm ra một thứ thơ không hẳn khiến tôi thích thú, bài này thì hợp tình hợp cảnh. Hãy để thần Dionysus ghé thăm, người mang theo nỗi đê mê (ecstasy) trong “một đêm ròng bên người với đôi mắt nhắm”:

O Small Sad Ecstasy of Love

I like being with you all night with closed eyes.

What luck—here you are

coming

along the stars!

I did a road trip

all over my mind and heart

and

there you were

kneeling by the roadside

with your little toolkit

fixing something.

Give me a world, you have taken the world I was.

***

Ôi một thoáng mê tình trong sầu âu

Em thích một đêm ròng bên người với đôi mắt khép đóng

Hạnh vận là đây – người ở nơi này

xuất hiện

cùng bao vì sao!

Lữ hành rong ruổi em đi

khắp trong trí óc khắp cả hồn em

và

người đàng kia

gối khuỵu bên vệ đường

cùng mấy món dụng cụ

sửa này chữa kia.

Trao em một thế giới, người lấy đi thế giới em từng là.

(Đoàn Duy dịch)

Nhà thơ, người tình, Dionysus: họ là những ảo thuật gia. Họ vừa trao cho chúng ta một thế giới, lại vừa lấy đi thế giới chúng ta đã từng là. Thứ ảo thuật ấy diễn ra trong tích tắc, nhưng sâu thẳm. Độ dài của thời gian không quyết định độ sâu của nó. Hãy tụng ca bằng một tiếng kêu lên như trong tựa đề bài thơ trên: “O”. Dù hôm sau, tôi biết, nếu bạn có lỡ thích bài thơ này thì cũng chưa chắc sẽ nhớ được gì chính xác về nó.

Đó là bí thuật của thơ, của rượu, của ái tình, và của sự quên.

Linh Văn