Linh Van's garden

Derek Walcott từng mở đầu một trường ca như sau:

“At the end of this sentence, rain will begin.

At the rain’s edge, a sail.

Slowly the sail will lose sight of islands;

into a mist will go the belief in harbors

of an entire race.

The ten-years war is finished.

Helen’s hair, a gray cloud.

Troy, a white ashpit

by the drizzling sea.

The drizzle tightens like the strings of a harp.

A man with clouded eyes picks up the rain

and plucks the first line of the Odyssey.”

Tôi đã có lần đọc một bài giảng văn chương về lối dụng chữ đồng âm thật tài tình của ông, để “sentence” vừa là “câu” vừa là “phán quyết”, để rain vừa là “mưa” vừa là “reign – triều đại”, “race” là “cuộc đua” nhưng cũng là “chủng tộc”.

Tối qua, tôi đọc lại câu thơ cuối trong đoạn trên, câu thơ về Homer: “Một người đàn ông với đôi mắt mờ đục nhặt cơn mưa/ và gảy lên dòng đầu tiên của Odyssey”. Rồi nghĩ, Homer là người Hy Lạp, nhưng đã “viết” Iliad và Odyssey như những bi ca chứ không phải là khải hoàn ca. Mưa chứ không phải là gì khác trong vũ trụ này rơi xuống dòng đầu tiên khi ông cất tiếng. Cụm “clouded eyes” chỉ đôi mắt mờ đục của ông, nhưng cũng là mây kéo theo mưa ngay sau đó.

Odyssey thì rõ rồi, khải hoàn có gì vui không? Trở về Ithaca một mình, mất các đồng đội, mất tuổi trẻ, đội lốt ăn mày, giết sạch bọn cầu hôn Penelope, bị nàng nghi ngờ và thử thách đủ kiểu thì mới đoàn tụ. Odyssey có còn là Odyssey?

Còn Iliad? Iliad là bài ca thành Ilion. Ilion là tên gọi khác của Troy. Thành đã cháy. Các anh hùng đã chết. Achilles mất Patroclus. Achilles nổi giận và giết Hector, một anh hùng khác. Achilles khóc khi cha Hector đến cầu xin mang xác con về. Rồi đến lượt Achilles cũng chết.

Homer là người Hy Lạp nhưng lại viết về và viết cho thành Troy. Và nếu ông là nhà thơ của mọi nhà thơ, thì những dòng đầu tiên trong truyền thống thi ca của nhân loại là những dòng mất mát. Một thứ bi ca. Những bài thơ hay nhất về sau này là sự nối dài của truyền thống ấy. Dante kể chuyện lưu đày. Hamlet cất tiếng giữa một thế giới mà ngôn ngữ chính thức là sự dối trá. Và thơ của Celan, của Akhmatova, của Mandelstam trong và sau những trại tập trung? Và Four Quarters của T.S.Eliot? Tất cả đều sinh ra từ mất mát. Glück có những bài thơ hay nhất sau khi hôn nhân đổ vỡ rồi cháy nhà, đến mức bà thốt lên rằng bà không buồn vì ly dị mà sợ vì không biết sắp tới phải làm gì để sống, trước tiên là kiếm sống.

Ko-Un nói nỗi buồn là mẹ của thơ. Xa hơn cả thế. Người ta thua cuộc, ngay cả khi khải hoàn trở về như Odyssey mà vẫn thấy mình không được gì ngoài mất mát, mới là lúc thơ cất tiếng.

Bởi những thứ diễn ngôn khác, chúng rành mạch, rõ ràng, khúc chiết. Tất cả để phục vụ cho cái có, những trật tự và luật lệ và lý lẽ. Cách một thể chế vận hành. Thơ ở phía còn lại. Là thứ ngôn ngữ được chọn để đứng cạnh vực sâu của mất mát và nỗ lực gọi tên khoảng trống trong sự bất khả, nó bắt đầu từ đôi mắt mờ đục của Homer, một vết nứt giữa thực tại, và sau đó: một cơn mưa.

Linh Văn