Linh Van's garden

Nhân loại hết tự do từ khi nào? Từ rất sớm, khi họ thôi du mục, có lẽ. Mặt đất giữ họ lại. Vụ mùa giữ họ lại. Cộng đồng giữ họ lại. Thiết chế giữ họ lại.

Có kho thóc thì phải có lính canh. Có lính canh thì phải có thuế. Có thuế thì phải có nhà nước. Có nhà nước thì phải có quân đội. Có quân đội thì phải có chiến tranh. Có chiến tranh thì phải có kho thóc.

Rồi nhà máy giữ họ lại. Công xưởng giữ họ lại. Công sở giữ họ lại. Tư bản giữ họ lại.

Rồi đến một hồi, dữ liệu giữ họ lại. Thuật toán giữ họ lại. Lâu đài của Kafka trong thời này vẫn sẽ là một lâu đài có thật nhưng vô hình. K. vẫn sẽ không bao giờ đi đến. Không đi đến mà vẫn phải đi. Ở đó, ông chủ là đôi mắt của thuật toán và dữ liệu.

Tôi nhớ hồi còn nhỏ, những cuộc phiêu lưu của Sinbad là một bộ phim có sức hút khủng khiếp. Tây Du Ký, tương tự. Bởi ở đó, những người du mục trở về và gọi ta theo. Họ đi xuyên qua những cái tên trên bản đồ. Họ làm ra núi và biển và phép thuật và những giấc mơ. Rồi đến các bộ truyện hay các bộ phim xuyên không. Khi người ta mất dần cơ hội làm người du mục trong không gian, họ mơ tưởng đến những cuộc phiêu lưu qua các miền thời gian. Ôi cái ước mơ được sống đời du mục.

Nghệ thuật tiểu thuyết có lẽ có cơ hội để làm điều này dễ hơn các phương tiện khác. “We are not prepared for reality”, có lần László Krasznahorkai đã từng trả lời phỏng vấn như vậy. Và Korin ra đi. Nhưng còn bao nhiêu kẻ du mục sớm hơn trong văn chương. Don Quijote là kẻ du mục hạnh phúc nhất. Được vừa đi vừa khinh bỉ thói lề của giới quý tộc đương thời đã là một niềm hạnh phúc vô biên.

Tôi nhớ đến hai nhà văn Pháp mà văn chương của họ là văn chương du mục. Một ở bên ngoài nước Pháp và một ở ngay trong lòng Paris. Le Clézio mang tôi đến những hành trình xa nhất ở những vùng rìa thế giới, và Patrick Modiano mở những cánh cửa sâu vào bên trong. Đi với Clézio là đi ra đảo, đi vào sa mạc, gặp những người mà ta khó có thể nghĩ rằng họ sống trên đời, còn đi với Modiano là chấp nhận một cuộc đổi họ thay tên, và dù cả đời không qua khỏi những vành đai Paris, thì ta vẫn là dân du mục. Thật lạ lùng khi thành dân du mục trong một thành phố chật chội như vậy. Những quán cà phê mờ ảo, những khách sạn tạm bợ, những con phố có mà như không tên. Và chỉ với vài dòng thôi, ông mở ra cho họ một lối thoát. Chỉ cần đi xuống một con dốc, đẩy một cánh cửa, hay bước xuống những bậc thang của nhà ga tàu điện ngầm, họ đã qua một miền thời gian khác. Ở đó, tình trạng không căn cước buộc họ phải sống đời du mục, nhưng cũng vì thế mà họ mới có cơ may trốn thoát khỏi một thứ căn cước chung của hệ thống. Kẻ không tên mới là kẻ thực sự có một đời riêng. Trốn chạy mới là tự do. Và lịch sử xin hãy buông tha họ.

Trong điện ảnh, người kể những câu chuyện du mục thật hấp dẫn, thậm chí những bộ phim ấy đã thành một mảng quan trọng trong sự nghiệp của ông, những cuộc du mục đậm tính sử thi, có lẽ phải kể đến Angelopoulos. Và còn những cái tên khác. Chẳng hạn, Wim Wender. Alice đã đi qua các thành phố khi người ta không còn tin rằng có một nơi đủ để neo lại. Và những người đàn ông trong Paris, Texas hay trong Perfect Days, chẳng phải đó là đời sống của những kẻ ở rìa hay sao?

Và ở rìa, nghĩa là đang chạm tới tự do. Tôi yêu thích thứ nghệ thuật về những kẻ du mục nhiều hơn thứ nghệ thuật của ở lại và phản kháng là vì thế. Ta đi, ta biến mất, và ta tự do. Biến mất cũng là một dạng phản kháng.

Bởi du mục là một giấc mơ, hay một niềm tiếc nhớ khôn khuây của nhân loại về một thời đã từng, nay vẫn ẩn mình và cựa quậy đâu đó trong những DNA của mỗi chúng ta.

Linh Văn